Nieuwsteeg 2 is een rijksmonument. Het is gebouwd in de 16^e eeuw en komt al voor op kaarten omstreeks 1583-1589. De nieuwe eigenaren wilden het zo goed mogelijk verduurzamen en energieneutraal maken. Dit is gebeurd in de jaren 2024-2026.

Onderstaande informatie is afkomstig van architect Kees Lau die de verbouwing en verduurzaming leidde en die tijdens de Leidse Duurzame Huizen Dagen de bezoekers rondleidt en informeert over de toegepaste maatregelen.

Verduurzaming monument naar A++ label en gasloos

Verduurzaming is tegenwoordig voor monumenten een belangrijk onderdeel bij restauraties. Verduurzaming naar een A++ label is mogelijk als de maatregelen zorgvuldig en op elkaar afgestemd worden ingepast. Dat hebben we bij dit monument ook gedaan. Het huis is energieneutraal, de verwarming is gasloos.

Verwarming en tapwater: bodemwater warmtepomp

Een bodemwater warmtepomp haalt zijn warmte uit de grond via water dat door buizen in grond loopt. Dit is de meest efficiënte soort warmtepomp waarmee een huis in de winter met lage verwarmingswater temperaturen kan worden verwarmd en in de zomer tegen zeer lage kosten kan worden gekoeld.

Bodemwater warmtepomp installatie:

• Alpha Innotec SWCV162K3 17,2 kW water-water warmtepomp met 9 kW back-up en 100 l buffervat en zôneregeling
• twee Nibe RSH 240 liter boilers, horozontaal gelegen, voor warm tapwater (douchewater, warm water)
• 3 grondboringen max. 118 meter in de achtertuin, buizen met water- monopropyleenglycol mengsel dat daarin circuleert

Afgifte: vloerverwarming met zôneregeling

Vloerverwarming in het hele pand waardoor de verwarming temperatuur kan worden beperkt tot 18 – 19 graden. Dit is de meest efficiënte verwarming: zeer lage verwarmingswater temperaturen 30-35⁰, dus hoge COP’s, die vooral de mensen in de ruimte verwarmt.

Vloerverwarming: NEO20 droogbouw vloerverwarming, 20 mm opbouwhoogte, 16 mm buizen (combinatie lage opbouwhoogte en relatief dikke buizen voor snelle doorstroming en warmte-afgifte )

Zôneregeling (afzonderlijk aansturen temperaturen van verschillende ruimtes): Danfoss, Icon2 voor verwarmen en koelen met vloerverwarming.

Balans ventilatie / WTW ventilatie

Warmte terugwinning op de ventilatielucht. Om geen warmte onnodig te verliezen is in het pand een luchtbehandeling-systeem gemaakt dat is “verstopt” in wanden en vloeren. Dat was een hele puzzel. De componenten zijn

• WTW ventilatie-unit 2x Duco Enery D450
• CO2 Ruimtesensor woonkamer, keuken en lounge, Duco CO2 Ruimtesensor bedienbaar Wired
• CO2 Ruimtesensor slaapkamer 2e verdieping, Duco, CO2 Ruimtesensor zonder bediening Wired
• Ruimtesensor vocht badkamers, Duco Vocht Ruimtesensor RF / Wired
• Lijnrooster lucht Airmex instucbaar frameloos lijnrooster

Dakisolatie

De daken bleken een enorm lek van warmte te zijn. Daarom hebben we voor zover nog niet aanwezig alle daken voorzien van goede isolatie.

• De meeste daken waren al met 81 mm PIR isolatie gedaan aan de buitenzijde.
• Overige daken, recent: 81 mm PIR platen aan de binnenzijde

Gevelisolatie

De gevels waren matig geïsoleerd met slechts 30 mm steenwol. Dat hebben we overal zoveel mogelijk geoptimaliseerd:

• 81 mm PIR platen aan de binnenzijde
• 30 mm foamboard op plekken met beperkte ruimte vanwege ornamenten

Vloerisolatie

• houten vloeren begane grond: 3-kamer Tonzon isolatiedekens tussen de balken
• nieuwe vloeren begane grond (gangzone en keuken): 650 mm schuimbeton

Glas isolatie

Alle kozijnen en ramen: Fineo vacuüm glas 8.6 mm, isolatiewaarde vergelijkbaar met HR++.

Schuiframen: nieuwe schuifsystemen en wisseldorpels

Vanwege het bijna dubbele gewicht van het glas zijn er in de ramen nieuwe schuifsystemen aangebracht en zijn de wisseldorpels aangepast:

• Happylift schuifsysteem met ingebouwde tochtwering.
• Te openen schuiframen t.b.v. de ventilatie voorzien van ventilatiestroken in de wisseldorpels.
• Het aantal te openen ramen is beperkt – per ruimte hebben we in ieder geval 1 raam te openen gemaakt. Hierdoor wordt het warmteverlies door tocht zeer beperkt.

Zonnepanelen

Op het zuidelijke dakvlak konden we veel panelen aanbrengen:

• 15 x AIKO A455-MAH54DB 455 Wp Glas/Glas Full Black panelen met een totaalvermogen van 6825 wp en een verwachte opbrengst van 5952 kWh
• omvormers: Hoymiles HMS-1600-4T en Hoymiles HMS-450-1T omvormers (totaal 6 stuks)

Bewoners hebben deze ruime benedenwoning, een rijksmonument, in 2022 ingrijpend verbouwd en verduurzaamd, waarbij een achterkamer in de tuin is afgebroken en opnieuw opgebouwd.

Ze hebben de bestaande vloer opgehoogd, o.a. met 5 cm isolatie, en bijna de gehele woning van vloerverwarming voorzien. Alle bestaande ruiten zijn vervangen door 8 mm dubbel monumentenglas met aan de buitenkant dezelfde reflectie en uitstraling als oud monumentenglas. De nieuwbouw is voorzien van HR++ glas.

In 2023 zijn zonnepanelen op de aanbouw gelegd, die vanwege schaduw van de omringende huizen een wat lagere opbrengst hebben dan gebruikelijk.

Het huis wordt verwarmd door een hybride lucht-water warmtepomp, die april 2024 geplaatst is.

Hybride warmtepomp

Sinds voorjaar 2024:

• 4 kW lucht-water split hybride warmtepomp Remeha Elga Ace
• Buitenunit in de tuin.
• COP A7/W35: 4,5
• CV-ketel voor tapwater

Afgifte: vloerverwarming met zôneregeling en twee radiatoren

• Het huis heeft bijna overal vloerverwarming – daarvoor is de bestaande betonvloer verhoogd, o.a. met 5 cm PIR isolatie.
• De vloerverwarming is gelegd in een 10 cm dikke en met vezels versterkte zand/cementvoer . Deze is gestort op de bestaande vloer.
• Toplaag: parketvloer (dikte 1,6 cm)
• Zôneregeling met 10 zônes
• Radiatoren in de hal bij de voordeur zonder vloerverwarming en een handdoekradiator in de badkamer.

Isolatie

Gevel

• 30 mm geventileerde spouw;
• binnenkant: 70 mm PIR plaat (Rd 3,27) bekleed met 8 mm underlayment en afgewerkt met 10 mm gipsplaat, gestuct

Vloer

• 15 cm verhoogde vloer op de bestaande betonvloer: 50 mm harde persing PIR (Rd 2,25) met daarop een 10 cm vezelversterkte zand/cementvloer waarin de vloerverwarming is gelegd.

Plat dak nieuwe uitbouw

• Therma TR 26 Flachdach-Dammplatte 150 mm
• Rd 6,50

Glas

• Nieuwe aanbouw: HR++ glas.
• Bestaande deuren en kozijnen: 8 mm dubbel monumentenglas U_w1,8 (2 mm monumentenglas, 3 mm krypton-spouw alu, 3 mm neutraal glas), uitstraling klassiek monumentenglas met lichte welving en zachte lichtreflectie

Zonnepanelen

• 8 PV panelen Trina Vertex S Bificial dual glas N-type Fullblack 430 Wp
• Oost / zuid op plat dak achterhuis,
• per paneel 1 parallel Enphase IQ8 + micro omvormer (i.v.m. schaduw)

Woning uit 1910 met nieuwe opbouw en uitbouw uit 2011.

Bewoners hebben veel gedaan om tocht weg te werken en te isoleren. Daarmee hebben ze het gasgebruik teruggebracht tot 1.200 m³ in 2021/2022. Ze verwarmen met vloerverwarming (beneden) en radiatoren met radiator-ventilatoren (boven). Hierdoor is het huis geschikt voor laag temperatuur verwarming. Om dit te checken hebben ze het huis twee jaar met 45⁰ verwarmingswater verwarmd. Daarmee hielden ze het huis op 19⁰.

PVT warmtepomp voor verwarming en tapwater

Eind 2022 hebben ze een PVT-warmtepomp systeem laten installeren (ervaringen: zie hieronder). Een PVT-warmtepomp is buiten stil – de PVT panelen leveren stroom en warmte: onder de panelen zitten leidingen waar een vloeistof doorheen loopt waar een water-water warmtepomp warmte uit haalt. Daarna wordt de vloeistof in de leidingen weer door de lucht opgewarmd, ook als het zeer koud is.

12 PVT panelen op een schuin dak op het zuiden en op een plat dak leveren stroom en warmte voor de warmtepomp. De 6 kW water-water warmtepomp verwarmt het CV-systeem (vloerverwarming, radiatoren) en een boiler voor tapwater (warm water, douche).

Energiegebruik: richting 0 op de meter

Hierdoor kon het huis van het gas af. Het energiegebruik was/is:

• 2021-2022: gas 1.200 m³, stroom 2.200 kWh
• vanaf 2023: gas 0 m³, stroom 150 kWh (gebruik 4.450 kWh, opbrengst panelen 4.300 kWh) – energierekening € 0,-

In plaats van 1.200 m³ gebruiken ze 2.250 kWh stroom voor verwarming.
De PVT panelen leveren bijna voldoende stroom voor verwarming én het overige stroomgebruik.

Warmtepomp en afgiftesysteem

HR Solar 6 kW Qsilence water-water warmtepomp verwarmt het CV-systeem: beneden vloerverwarming en boven radiatoren met Heatfan radiator-ventilatoren (beter dan Speedcomforts). Er is geen buffervat vanwege gebrek aan ruimte.
Naregeling met Honeywell Evohome zôneregeling. Bewoners hebben het eerste jaar veel gestoeid met instelling zôneregeling om aantal starts en stops van de warmtepomp te beperken. Met een buffervat zou dat waarschijnlijk gemakkelijker zijn geweest.

Tocht en isolatie

Een warmtepomp verwarmt met lage temperaturen. Daarvoor is goede isolatie noodzakelijk.

Glas

• Nieuwe opbouw en uitbouw: gewoon dubbel glas vervangen door HR++ glas, waardoor bewoners geen kou meer voelen als ze voor het raam zitten.
• Bestaande oude houten kozijnen: hierin dun dubbel glas geplaatst (U-waarde 1,6), omdat deze kozijnen nog goed waren en bewoners waarde hechten aan het behoud van oude onderdelen.
• Glas in lood: aan de binnenkant voorzien van een voorzetraam (nauwelijks zichtbaar).
• Schuiframen: één is dicht gekit en een ander is voorzien van geleiders tegen de tocht.

Voordeur

• De voordeur is opnieuw gesteld en passend gemaakt, waardoor hij veel minder tocht en klemt.

Buitenmuur/ voordeur

• Voor de buitenmuur is aan de binnenkant een voorzetwand geplaatst.

Ervaringen PVT warmtepomp

Verslag van de bewoners over de warmtepomp:

“Dit was wel veel uitzoekwerk, met uitdagingen o.a. op het gebied van de sterkte van de vloer op de plek van de warmtepomp, de beperkte ruimte in de technische ruimte en de snelheid waarmee de netbeheerder de elektriciteitsaansluiting kon aanpassen. De warmtepomp functioneerde eerste winter nog niet optimaal. Samenwerking met het Honeywell Evohome (slimme thermostaat) is moeizaam en we hebben veel moeten stoeien met instellingen om het aantal starts en stops te beperken. Lastig is ook dat de warmtevraag in de kamers boven met radiatoren hoger is dan beneden met vloerverwarming. Daardoor is het beneden vaak wat warmer dan gewenst en boven kouder, ondanks het zogenaamd slimme Honeywell Evohome systeem. Een groot buffervat had hier wellicht kunnen helpen, maar daar hebben we de ruimte niet voor. We hebben wel veel ervaring opgedaan met zo goed mogelijk instellen. Hopelijk gaat dit komende winter helpen.

Een ander probleem was dat er lucht in de warmteleidingen zat van de PVT panelen waardoor deze niet optimaal functioneerden, waar we vooral bij koud weer last van hadden. Daardoor schakelde warmtepomp bij 2 graden vorst vaak al over op het elektrisch element dat zeer veel stroom verbruikt.”

Tussenwoning uit 1913, 3 verdiepingen (voormalig boven- en benedenhuis) 187 m².

Bewoner heeft veel praktische kennis over het verduurzamen van het huis en heeft zelf de meeste maatregelen toegepast/geïnstalleerd. Hij heeft zijn gasgebruik enorm verminderd door
– zeer goede vloer-, gevel-, wand- en dakisolatie
– oud dubbel glas vervangen door Triple HR+++ glas
– vloerverwarming in meerdere ruimtes
– badkamer: vloer- én wandverwarming
– CV-ketel op 45º verwarmingswater
– laag temperatuur radiatoren
– Plugwise zôneregeling
– WTW-balansventilatie (warmte terugwinning geventileerde lucht)
– energiezuinige smart boiler voor douche-tapwater

Technische informatie

Afgifte-systeem

– vloerverwarming meerdere ruimtes WARP natbouw-systeem met vloeibaar zandcement (15 mm hoogte)
– wandverwarming: WARP
– laag temperatuur radiatoren: Jaga LT H20 convectoren
– Plugwise zôneregeling (afzonderlijke regeling verwarming ruimtes met iedere ruimte eigen thermostaat en thermostaatknoppen)

Tapwater

– Tesi 150 l smart boiler, 2200 W me tpiek 2800 W
– 10 l keukenboiler Daalderop 1600 W

Vloer / Isolatie

– Gang / badkamer / zitkamer: betonnen vloer met daaronder 120 mm EPS (Rd 2,8), daarop vloerverwarming afgewerkt met met vloeibaar zandcement, topvloer epoxycoating.
– Houten vloer woonkamer: EPS balletjes tussen de balken

Overige isolatie

Gevel

Enkelsteens muur met aan de binnenzijde 80 mm Knauf minerale wol met Osb/gipsplaat.

Glas

Dubbel glas en Triple HR+++ glas.

Schuin dak

90 mm minerale wol (Rd 2,55) + 80 mm PIR (Rd 3,7), afgewerkt met gips.

Plat dak

Binnenkant 2x 120 mm steenwol

Zonnepanelen

Plat dak, 14 x 315 Wp glas/glas PV panelen, zuidwaarts, Q cells G5 DUO, 2 strings van 7 panelen in serie met Enphase micro-omvor­mers

Benedenhuis 85 m² uit 1915

Het huis is in de jaren 2015-2020 geïsoleerd met overal HR++ glas en isolatie met PIRplaat aan de binnenkant van de buitenmuren.

Van 2021 – medio 2024 is het gasgebruik gehalveerd van 1200 tot zo’n 570 m³. In 2022 zijn de bewoners overgegaan op inductiekoken, hebben ze de geiser voor tapwater vervangen door een smart boiler en zijn zonnepanelen gelegd die een overschot van 600 kWh per jaar opleverden. In de zomer van 2024 hebben ze een 4 kW all electric lucht-water warmtepomp vooor verwarming genomen, waardoor ze van het gas af konden. Deze gaat naar verwachting zo’n 1000 kWh stroom per jaar gebruiken, waarvan 600 kWh ‘gratis’ is zolang er kan worden gesaldeerd. Het stroomgebruik gaat naar verwachting van – 600 naar + 400 kWh, de energierekening van € 1.000 naar € 0 per jaar.

Maatregelen 2021-204
Eenvoudige maatregelen leidden in de winter van 2021-2022 tot 30% reductie:
– tocht opsporen bij harde wind en wegwerken met piepschuim, tochtband en  flexibele tochtstrips bij kromme deuren,
– CV-HR ketel effeciënter laten verwarmen met watertemperatuur op 50⁰, ­ventilatoren onder radiatoren en folie er achter.

Vervolgens hebben ze de houten vloer in de woonkamer gerenoveerd en geïsoleerd en voorzien van vloerverwarming, waardoor ze met lage temperaturen en zôneregeling konden gaan verwarmen. Met infraroodpanelen bij bureau’s voor incidentele bij-verwarming.

Warmtepomp voor verwarming

Het gasgebruik voor verwarming lag op 575 m³. De CV-ketel is in de zomer 2024 vervangen door een Airwell Wellea 4 kW monoblock lucht-water warmtepomp met een SCOP 35° 5,1. In de praktijk ligt dit lager, ongeveer 4,25. In de winter 2024-2025 gebruikte de warmtepomp 1350 kWh stroom.

Deze warmtepomp voorziet de vloerverwarming en een aantal radiatoren direct van warm water. Er is geen buffervat, de pomp van de vloerverwarming en de zôneregeling zijn verwijderd. In de woonkamer hangt een Plugwise slimme thermostaat; deze staat ’s ochtends op 18°, ’s middags en ’s avonds op 18,5° en ’s nachts op 17°.

De installatie van de warmtepomp kost na aftek ISDE subsidie € 7.000 plus € 1.300 aanpassing elektriciteit (aparte groep en elektriciteitsleiding naar warmtepomp), verwijdering vloerverwarming pomp en kleine aanpassingen afgifte systeem.

Technische informatie

Vloerisolatie en vloerverwarming/radiatoren
De houten vloeren zijn vervangen door nieuwe houten vloeren, deels met 11 cm PIR-isolatie tussen balken en deels met 12 cm houtvezel (biobased) tussen de balken. Daarop zelf gelegde droogbouw vloerverwarming met daarop deels parketlaminaat en deels de oude topvloer van 15 mm vurenhouten vloerdelen. Zie foto’s hieronder.

Overige ruimtes: ‘gewone’ paneelradiatoren met radiatorfolie en Heatfan radiator-ventilatoren.

Infraroodpaneel
Een infraroodpaneel geeft in de werkkamer bij de computer voldoende extra warmte als de radiator met lage temperaturen verwarming onvoldoende warmte geeft.

Douche/tapwater
Inventum Ecolectric smart boiler. De boiler onthoudt wanneer je doucht of warm water gebruikt en houdt daar rekening mee bij moment van opwarmen en hoeveelheid opgewarmd water. Daardoor is het stroomgebruik relatief laag (1000 kWh p.j.).

Koken
Inductieplaat 3,5 kW die gewoon in het stopcontact zit. Er was geen extra groep of verzwaring elektriciteitsaansluiting nodig.

Plugwise zône-regeling
Met de inmiddels verwijderde zône-regeling kan je ruimtes apart van elkaar verwarmen, met per ruimte een eigen thermostaat en thermostaatknoppen. De in september 2022 zelf geïnstalleerde Plugwise zône-regeling zorgde voor extra efficiënte verwarming doordat hij de CV-ketel met zo laag mogelijke ketel-temperaturen laat verwarmen (35-45⁰). Dit zorgde voor extra besparing op gas.

Elektriciteitsaansluiting
1 x 40A

Monoblock 4 kW lucht-water warmtepomp

Zonnepanelen oost-west

Hieronder: foto’s renovatie en isolatie houten vloer

Hieronder: zelf vloerverwarming aanbrengen

Hieronder: folie over de vloerverwarming en daarover de oorspronkelijke houten vloerdelen-vloer

Tussenwoning 95 m². Gasloos, zeer energiezuinig, E-label A+++

Bewoners hebben het huis zeer goed geïsoleerd, gebruikten nog 900-950 m³ gas, en hebben voor verwarming & tapwater een Volthera PVT systeem laten plaatsen. De PVT panelen leveren meer stroom op dan ’s winters voor verwarming gebruikt wordt, bijna evenveel als hun gehele stroomgebruik.

Verwarming / warm water
Volthera PVT-warmtepomp systeem. Op het dak liggen 8 zuidoost en 9 noordwest georiënteerde PVT-panelen die stroom en warmte geven, doordat een vloeistof aan de onderkant van de panelen door buisjes loopt en wordt opgewarmd. Op zolder staat een praktisch geluidloze water-water warmtepomp die zijn warmte uit de vloeistof van de PVT panelen haalt. Die zorgt voor verwarming en warm water in een 168 l boiler voor douche- en tapwater.

Warmtepomp
Nibe F1155-6 6 kW water-water warmtepomp. COP 0/35⁰: 4,72, COP 0/45⁰: 3,61

Stroomgebruik
PVT panelen leveren meestal iets minder op dan het totale jaarlijkse stroomgebruik (opbrengst ± 4.000 kWh, stroomgebruik 4.000 – 4.500 kWh).

Gasgebruik voorheen
Vóór ingebruikname van het PVT-warmtepomp systeem gebruikten de bewoners 900-950 m³ gas.

Radiatoren
De ruimtes worden voornamelijk verwarmd met Jaga laag temperatuur radiatoren, deels met oude paneelradiatoren en één verticale designradiator in de douche.

Isolatie/tocht
Het huis is zeer goed geïsoleerd:

• Tonzon thermokussens Rc 4,4 / 5,0 in woonkamer, hal en keuken
• Spouwmuur isolatie deels EPS deels PUR
• Voorgevel bovenverdieping binnenzijde steenwol/hardschuim
• Glas: HR++, dubbel monumentenglas, triple glas, 4 seizoensglas (zonwerend HR++)
• Glas-in-lood: deels in dubbel glas, deels voorzetramen
• Schuin dak: binnenzijde PIRplaat 8 cm Rc 4,0
• Dakkapellen: 5-10 cm steenwol en wangen buitenkant 4 cm EPS
• Metisse biobased isolatie tussen overloop 1e verdieping en zolder
• Flexibele metalen tochtstrips bij kromme voordeur

Ventilatie
Ventilatie roosters

Koken
2 fase flex inductie kookplaat (elektriciteit: 2 fase kookgroep met perilex aansluiting in keuken).

Elektriciteitsaansluiting
3 x 25A

Bewoner heeft zijn huis grondig geïsoleerd en de radiatoren van radiator-ventilatoren voorzien. Na de isolatie van de spouwmuren en de vloer in 2017 is het gemiddelde gasverbruik met 23 procent gedaald tot 924 kubieke meter.

In 2021/2022 koos hij voor een PVT water-water warmtepomp systeem omdat deze stil is, geen grondboringen vraagt, geen ontsierende kast aan de muur nodig heeft en weinig onderhoud vraagt. PVT panelen geven stroom en warmte in de vorm van warm water of koelvloeistof dat door buisjes aan de onderkant van de panelen stroomt en daar wordt opgewarmd.

In augustus 2022 heeft de bewoner 6 TripleSolar PVT panelen (2,3×1 meter, 450 Wp) op zijn dakkapellen laten leggen. Hiervan vormen de thermische panelen de warmtebron voor de modulerende 6 kW warmtepomp. Deze levert warm water voor de verwarming en verwarmt het water van de 178 liter boiler voor douche- en tapwater. Warmtepomp en boiler vormen één apparaat (zie foto).

De radiatoren met ventilatoren en de convectorverwarming in de convectorput bleken nog steeds geschikt om het huis goed te kunnen verwarmen met het lage temperaturen verwarming-water van de warmtepomp.

De zonnepanelen leverden in 2023 meer stroom op (2.650 kWh) dan de warmtepomp gebruikt (1.560 kWh).

Tussenwoning 3 woonlagen, 141 m³, met serre

Sinds 2018 hebben we de woning stapsgewijs beter geïsoleerd. In november 2021 hebben we de oude gas CV en radiatoren eruit gehaald en vervangen door een lucht-lucht warmtepomp (split airco). Het huis wordt nu verwarmd en gekoeld door middel van airconditioning units in elke kamer. De warmtepomp bevindt zich op het platte dak aan de achterzijde, samen met 6 zonnepanelen. In 2023 is de keuken vervangen, een inductie kookplaat geïnstalleerd en de gasaansluiting verwijderd.

Lucht-lucht warmtepomp (split-airco)

Lucht-lucht warmtepomp 12,3 kW voor verwarmen en koelen op dak (Inventor U5MRSL32(5)-42) met airco-units die warme/koele lucht verspreiden in de woonkamer, 2 slaapkamers en zolder (kantoor). SCOP 3,8 (gemiddeld geeft 1 kW stroom 3,8 kW warmte).

Hiermee heeft het huis zowel ’s winters als ’s zomers een aangename temperatuur. Het geruis van de airco’s binnen in huis valt enorm mee, ook omdat ze zó zijn ingesteld dat ze op hoger vermogen draaien voordat ’s ochtends de ruimtes gebruikt worden.

Douche/tapwater

Warmtepompboiler 100 l. Atlantic Calypso VM 1,55 kW / 45 dB / COP 2,75 / 465 kWh/j. met naver­war­mer back­up (Stiebel Eltron 18kW door­stromer)

Keuken: Qooker kraan/boiler.

Koken

Bora Pura inductie kookplaat met afzuiging (recirculatie). 2 fase, aansluiting 7600w.

Isolatie

Het huis is grotendeels goed geïsoleerd en wordt nog verder geïsoleerd, waardoor het stroomgebruik van de Split Airco waarschijnlijk nog omlaag kan.

• houten vloer benedenverdieping: Tonzon vloerisolatie met bodemfolie
• spouwmuurisolatie met EPS isolatie parels en beneden gevel binnenzijde isolatie
• glas: benedenverdieping en op zolder HR++ glas, slaapkamers gewoon dubbel glas
• serre: warmtewerende folie op serredak en serredeuren waardoor de kamer ’s zomers koeler blijft
• schuin dak / plat dak: glaswol isolatie, plannen om dit te verbeteren

Woning Lage Rijndijk uit 1930, 3 verdiepingen 93 m²

De woning is in 2021 voorzien van vloerverwarming en in 2022 flink geïsoleerd, o.a. met vacuüm glas en een valdorpel in de voordeur. Daardoor is het gasgebruik gedaald van 1500 naar 750 m³, kon het huis worden verwarmd met maximaal 35⁰ watertemperatuur en was het gereed voor een all electric warmtepomp.

In 2024 is een zwaar geïsoleerde opbouw op de 1^e verdieping geplaatst.

Bewoner heeft getwijfeld tussen een TripleSolar PVT warmtepomp met zoutaccu boiler en een monoblock lucht-water warmtepomp in combinatie met zonnepanelen. Hij heeft met name vanwege de lagere kosten en vergelijkbare opbrengsten voor het laatste gekozen. In 2025 zijn zonnepanelen en een 8 kW lucht-water warmtepomp op het dak geplaatst en kon de gasaansluiting worden verwijderd. Alle plekken om zonnepanelen te leggen zijn benut, onder andere de bovenkant en vier zijkanten van de nieuwe dakopbouw.

Bewoner gaat zich in 2026 verdiepen in de mogelijkheden om eigen zonnestroom zoveel mogelijk zelf te benutten, bijvoorbeeld door bij stroomoverschot de airco aan te laten springen of een bitcoin miner te laten draaien.

Verwarming/tapwater

• WeHeat Blackbird 8kW monoblock lucht-water warmtepomp met 300 l boiler voor tapwater (tevens warmtebuffer) en 100 l buffervat voor verwarming
• zôneregeling 2 zônes (vloerverwarming beneden en radiatoren boven)
• Eén slaapkamer wordt met een lucht-lucht warmtepomp (airco) verwarmd en gekoeld.

Vloer/vloerverwarming

Bijna de gehele benedenverdieping (woonkamer met open keuken) heeft vloerverwarming. Er was beperkte ruimte voor isolatie (1 cm). 

Bewoners hebben de oude vloer eruit gehaald, totdat ze op het beton zaten, en dat laten egaliseren. Daar is een dampwerende folie overheen gelegd en 10 mm XPS platen. Hierop is een 20 mm Variotherm droogbouw vloerverwarming aangebracht, met noppenplaten waarin de leidingen gelegd zijn. Dit is afgesmeerd en geëgaliseerd met egaline, waar een PVC vloer op verlijmd is.
Er zijn meer lussen gelegd dan gebruikelijk (11 in plaats van 6), waardoor de lussen kort zijn en de vloerverwarming met een lage watertemperatuur en een beperkte pompsnelheid voldoende warmte kan afgeven. Hierdoor is de vloer overal bijna even warm en kan de benedenverdieping met watertemperaturen tot 35⁰ warm worden gehouden.

Isolatie/tocht

• De gehele voorkant van de woning is voorzien van Fineo vacuüm glas, een dun soort glas dat past in bestaande kozijnen met een betere isolatiewaarde dan triple glas.
• Glas in lood ramen voorzien van voorzetramen.
• Voordeur: rondom tochtstrips en voorzien van een valdorpel.
• De woning heeft geen kruipruimte. Onder de droogbouw vloerverwarming ligt 1 cm isolatie
• De schuine en rechte dakdelen van de nieuwe opbouw zijn zwaar geïsoleerd 

Zonnepanelen

13 PV panelen 528 Wp (totaal 6.871 Wp) op verschillende dakdelen en in verschillende richtingen, micro-omvormers, opbrengst 4.600 kWh p.j.

Een bodemwater-warmtepomp is stil, gaat lang mee en heeft een hoger rendement (COP) dan de meeste lucht-water warmtepompen, maar is ook fors duurder in aanschaf.

Bewoner heeft in 2023 een bodemwater warmtepomp laten installeren met twee boorgaten en een water-water warmtepomp (brine) die een 400l buffervat voor CV-water en een 162 l boiler voor tapwater van warm water voorziet. Hiervoor heeft hij een grote kast in de tuin, tegen de muur, laten bouwen waar de combinatie warmtepomp/boiler en buffervat in staan (zie foto’s).

Bewoner heeft dit hoekhuis in 2023 in slecht geïsoleerde staat gekocht en binnen 7 maanden ingrijpend verduurzaamd. Onderdeel van de totale renovatie was een lucht-water warmtepomp met volledige vloerverwarming waarmee hij het huis verwarmt. Daarnaast is door het hele huis een WTW-ventilatiesysteem aangelegd om warmteverlies in de winter te minimaliseren en een prettig binnenklimaat te verzorgen. Hiermee kon hij nog hetzelfde jaar van het gas af. Door alle maatregelen die hij heeft getroffen heeft hij met dit grote huis een bijzonder lage energierekening. 

Tevens biedt het systeem de mogelijkheid om in de zomer te koelen via de vloerverwarming.

Warmtepomp

8 kW all electric split lucht-water warmtepomp Atag Energion ODS 80 T, buitendeel in de voortuin, binnendeel op zolder. SCOP 4,9, geluid 61 dB.

De warmtepomp is aangesloten op een 50 liter buffervat. Vanuit dit vat wordt het verwarmingswater door de CV-installatie (3 lagen vloerverwarming) gepompt. De bewoner had dit buffervat liever niet willen laten plaatsen maar dit was volgens de installateur verplicht.

Tapwater

Aparte 250 liter warmtepompboiler Panasonic PAW- DHW250F.

Afgiftesysteem: vloerverwarming

Vloerverwarming op elke verdieping, op zeer goed geïsoleerde vloeren. Totaal 175 m². Aangestuurd door ATAG 1 zôneregeling (1 thermostaat per verdieping).

Begane grond: ingestort in nieuwe dekvloer, topvloer PVC (Therdex).

1e en 2e verdieping: op houten vloeren UniWarm 18 mm Opbouw systeem in Fermacell voorgefreeste platen. topvloer: laminaat

In badkamers in de Lewis vloer gestort.

WTW ventilatie

Zelf aangelegd in alle ruimtes: Duco Centrale WTW lucht-ventilatie; totaal 17 ventielen

Bijzonderheid: klep die schakelt tussen dag- (woonkamer) en nachtstand (slaapkamers)

Isolatie

Vloer  Zelf gelegde Havebo broodjesvloer Rc 6,0

Vloeren 1^e en 2^e verdieping  10 cm steenwol platen tussen de balken voor geluidsisolatie en voorkomen dat warmte van vloerverwarming in de vloer gaat zitten; ook extra steenwol op niet dragende muren om geluidsoverdracht tussen kamers te dempen.

Gevel  Spouwmuurisolatie: Neopixels Premium HR Isolation systeem (zéér tevreden over uitvoerder)

Schuin dak  Binnenzijde 200 mm Glaswol Naturroll 032, Rd 6,25. Afwerking stucplaten en stuc.

Glas

Overal HR++ glas in nieuwe kaders zonder opdeklatten zoals voorgeschreven i.v.m. beschermd stadsgezicht.

Glas-in-lood: eerst laten reinigen (nieuw lood en patineren), daarna ingepakt in dubbel glas.

Zonnepanelen

7 PV panelen op schuin dak, 4x zuid-west en 3x zuid-oost, met schaduw van het huis van de buurman en bomen op straat. 
7x Trina Solar Bifacial Dual Glass Vertex S+ 430WP Full Black, parallel 7 micro omvormers Enphase IQ8+

Bewoner heeft een vrijstaand huis in de Lage Mors. Hij had beneden vloerverwarming op een met 5 cm PIR geïsoleerde houten vloer. In 2022 heeft hij een monoblock 9 kW Panasonic lucht-water warmtepomp geplaatst en aangesloten op de vloerverwarming en nieuwe lage temperatuur radiatoren op de eerste en tweede verdieping. Met de lage temperaturen verwarming werd het in de woonkamer bij vorst niet altijd aangenaam warm. Een van de oorzaken was een buitenmuur met 20 jaar oude spouwisolatie, die te veel kou doorliet. Daarnaast bleek de houten vloer deels rot. Dat was reden voor een nieuwe verduurzaamheidsslag, waarbij hij van het gas af ging.

Bewoner heeft in 2025 de houten vloer vervangen door een schuimbeton vloer, daar nieuwe natbouw vloerverwarming op aangebracht en de oude topvloer er weer op gelegd. Hij heeft de buitenmuur extra aan de binnenkant geïsoleerd met 5 cm PIR+Fermacell. De kamers ensuite kasten die er vanwege de nieuwe vloer tijdelijk uit moesten, heeft hij aan één kant 5 cm smaller gemaakt, zonder dat dat opvalt.

Om van het gas af te kunnen gaan heeft hij een gecombineerd boiler- en buffervat geplaatst en het gasfornuis vervangen door een inductieplaat.

Bewoner: “Voor mij is het belangrijk dat verduurzaming samen gaat met comfort. Het liefst méér comfort, maar zeker geen stap terug. Vroeger was het ’s avonds kouder in huis als we de thermostaat een paar graden lager zetten. Nu is het met vloerverwarming de hele dag even warm tegen lagere kosten.
Hetzelfde voor het warm water. Nu hebben we altijd een boiler vol warm water dat we kunnen gebruiken zonder dat de verwarming daarvoor uit gaat, zoals bij een CV-ketel.”

Verwarming & tapwater 

• all electric warmtepomp: Panasonic 9 kW monoblock lucht-water warmtepomp WH-MDC09J3E5
• Nexus RVS gecombineerd 100 l buffervat en 200 l boiler, zie foto hieronder
• zôneregeling 2 zônes

Afgifte 

• beneden 50 m² vloerverwarming, natbouw
• 1^e en 2^e verdieping Jaga Hybrid laag temperatuur radiatoren

WTW Ventilatie 

• 1 Brink Flair 200 Rechts (427001), 1 CO2 sensor met 3 standen schakelaar (532727), 1 Usb Zender – ontvanger (532714)

Isolatie 

• vloer: schuimbeton (2025)
• gevel: 20 jaar oude spouwisolatie, in 2025 extra isolatie binnenzijde 5 cm Fermacell met PIR
• schuin dak: isolatie buitenkant 8 cm steenwol (2001)

Glas  grotendeels HR++

Inductie

• Atag 11.5kw inductiekookplaat. In het gat van het oude ATAG gasfornuis gemonteerd, paste precies.

Zonnepanelen 

• 18 PV panelen met oriëntaties NW, ZW, NO en ZO, 13x 425 Wp, 5x 450 Wp, micro-omvormers, opbrengst 6600 kWh p.j.

Batterij 

• in planning: 3x MultiPlus 48/6k5 victron en 32 of 64kWh voor opslag, noodstroom en mogelijk handel in stroom. Hij heeft een dynamisch contract en kan de batterij eventueel gebruiken om stroom op te staan als deze goedkoop is en terug te leveren als de tarieven hoger zijn.

Afbeelding: geïntegreerd boiler- en buffervat, hoogte 195 cm, diameter 60 cm. NL fabrikaat. Onderin buffervat 100L en bovenin 200L tapwater boiler via warmtewisselaar/spiraal. Achterin is  3weg klep zichtbaar die of naar buffer of naar spiraal gaat.

Bewoners zijn in 2022 van het gas gegaan en hebben een laag elektriciteitsgebruik door vergaand isoleren, een lucht-water warmtepomp voor verwarming met laag temperatuur radiatoren/convectoren, WTW balansventilatie en een doorstromer voor douche- en tapwater.
De 11 zonnepanelen leveren 3.500 kWh p.j. Het stroomgebruik is na salderen 300 kWh per jaar, de energierekening is € 0.

Warmtepomp met aparte doorstromer voor tapwater

All electric Warmtepomp:
– 7 kW split lucht-water warmtepomp Vaillant Arotherm 75/5 AS met buffervat
– buitenunit beneden aan de zijkant van het huis en de binnenunit op zolder (op plek oude CV-ketel)
– de buitenunit maakt praktisch geen geluid
– geen buffervat

Tapwater: Stiebel Eltron DHB-E11/13 LCD voor waterbesparende regendouche (op plek oude CV-ketel)

Afgifte systeem

– verwarming met Jaga laag temperatuur radiatoren in alle ruimtes
– vloerverwarming in douche door CV-leidingen in bochten door de vloer

WTW balansventilatie

De WTW balansventilatie (alleen voor verwarmen, niet voor koelen) zorgt ervoor dat overal goed wordt geventileerd en alle vochtproblemen zijn verdwenen, terwijl er bijna geen warmte verloren gaat.
– installatie op zolder: Orcon HRC-400 ecomax met bypass
– aan- en afvoer luchtkanalen in het huis aanbrengen was nogal een puzzel

Isolatie

Tocht
– kieren opgespoord met warmtecamera
– tochtstrips bij deuren en ramen

Vloer
Tonzon vloerisolatie (50 cm kruipruimte)

Gevel
Spouwmuurisolatie met Enverifoam XD

Schuin dak
Glaswol met gipsplaat

Dakkapellen
Nieuwe geïsoleerde dakkapellen

Zonnepanelen

11 zonnepanelen op een schuin dak en twee dakkapellen leveren 3.500 kWh per jaar
– dakkapellen: 6x parallel 330 Wp zuid, micro-omvormers per 2/4 panelen (schaduw schoorsteen)
– 5x op dak 370 Wp met micro-omvormers

Bewoner van buurgemeente Leiderdorp combineert een lucht-water warmtepomp voor verwarming met een lucht-lucht warmtepomp (airco) voor woonkamer die alleen aan gaat bij vorst. Daardoor kan hij volstaan met een vrij ‘lichte’ 4 kW lucht-water warmtepomp voor verwarming die relatief weinig stroom gebruikt.

Het huis is goed geïsoleerd met dakisolatie, spouwmuurisolatie, HR++ glas en TonZon vloerisolatie. De 29 zonnepanelen geven jaarlijks meer stroom als er voor verwarmen, koelen en overig elektragebruik nodig is.

Warm water wordt voorzien met een smart boiler die op zonnestroom ingeschakeld kan worden in combinatie met warmteterugwinning van douchewater.

Met een zelf gebouwd 15kW/60kWh Victron ESS (accusysteem) en HEMS (energie-management) wordt zonnestroom opgeslagen voor later gebruik en teruglevering, en in de winter zoveel mogelijk windstroom gebruikt.

CO2-neutrale woning door laag gasgebruik en groot overschot aan zonnestroom door 30 PV-panelen en 2.000 kWh aandeel in collectieve windmolen.

De woning wordt vooral verwarmd door een hybride lucht-water warmtepomp aangesloten op een CV-ketel die voor douche/tapwater zorgt en alleen bij koud weer bijstookt.

De hybride warmtepomp heeft een 50l buffervat. De woning wordt verwarmd met 80 m² vloerverwarming beneden, en boven radiatoren met radiator-ventilatoren, alles aangestuurd door Honeywell Evo Home zôneregeling (individuele thermostaten ruimtes).

Goede isolatie, o.a. betonnen vloer met 10 cm piepschuim én Tonzon daaronder, en overal HR++ glas.

Technische info

Warmtepomp / tapwater

– Techneco Elga 5 kW hybride split lucht-water warmtepomp (2019). Buitenunit op plat dak op 2 hoog. Geen hoorbaar geluid.
– SCOP 4,19
– Tot 5 graden verwarmt de warmtepomp het verwarmingswater, tussen 1 en 5 graden springt de CV-ketel bij en onder de 1 graden wordt het huis volledig door de CV-ketel verwarmd
– 50 liter buffervat
– de CV-ketel zorgt voor warm tap/douchewater
– keukenboiler

Afgifte-systeem

– Vloerverwarming begane grond woonkamer en keuken, 80 m², topvloer tegels
– Boven standaard plaatradiatoren met radiatorfolie en ventilatoren
– Honeywell Evohome zôneregeling met in verschillende ruimtes thermostaten en thermostaatkranen

Isolatie

– Het huis is bij de bouw in 1989 geïsoleerd: spouwmuurisolatie Rc 2, ramen HR++, schuin dak isolatie.
– Vloer: bij bouw 10 cm piepschuim (Rc 2), later na-isolatie Tonzon Rc 3,6.

Zonnepanelen

30 PV panelen oost-west serieel 7400 Wp met 2x 3.000 W omvormer

Door mijn werk in de klimaatbeheersing ben ik en groot fan van de warmtepomp geworden maar nog nooit het besluit genomen om er zelf een te plaatsen, tot 2022.

Na een gesprek met een energiecoach van de gebied coöperatie groener Zoeterwoude hebben wij direct het besluit genomen ons huis zo aan te passen dat we het d.m.v. een warmte pomp kunnen verwarmen en van het gas af kunnen gaan.

Ons huis is gebouwd in 1990 en was redelijk geïsoleerd, maar toch besloten wat extra maatregelen te treffen.

Eerst alle ramen vervangen voor HR++ glas met isolerende roosters, daarna de oude vloerverwarming vervangen (de oude was ontworpen als bijverwarming) en vervolgens de vloer extra geïsoleerd.

Na wat overdenkingen over het type warmtepomp besloten om een zeer effectief warmtepompsysteem te plaatsen die zijn warmte uit de bodem haalt, de zg. bron gebonden warmtepomp.

Deze warmtepomp heeft tevens een ingebouwde warmwaterboiler van 190 liter waardoor we direct van het gas af konden gaan. Ons ultieme doel.

Als laatste actie besloten 10 zonnepanelen te laten plaatsen die de warmtepomp ondersteunen.

Door daar slim gebruik van de te maken verwarmen we de vloer en het warme water als eerste op de momenten dat er zonne-energie beschikbaar is.

De vloer houd de warmte best lang vast en zodoende proberen we zo weinig mogelijk elektriciteit van het net af te nemen.

Terugkijkend zijn we enorm blij dat we deze stap hebben genomen, natuurlijk is zo’n bron boren een investering maar de warmtepomp staat binnen en is fluisterstil, het geluid is te vergelijken met het geluid van een koelkast.

Uiteindelijk is het gemak en comfort erg groot en hebben bijna geen variabele kosten.